Armenia, starszym kojarzy się z dowcipami Radia Erewań i koniakiem Ararat, młodsi może kojarzą z trzęsieniem ziemi i wojną w Górskim Karabachu. A przecież w naszym chrześcijańskim kraju mało kto wie, że Armenia to kraj chrześcijański, mało tego to pierwszy kraj, który przyjął chrześcijaństwo jako religie państwową.. Tak, wcześniej niż Cesarstwo Rzymskie. Kraj Apostołów  Szymona, Bartłomieja, Tadeusza Judy,  i Andrzeja. Dzisiaj reklamowana jako „muzeum pod otwartym niebem” to przede wszystkim kraj bardzo ciekawy. „Kraj na rozdrożu”, „kolebka cywilizacji” to określenia adekwatne do historii Armenii. A historia tego kraju jest burzliwa i naznaczona nieustanną walką o niepodległość, przez to podobna do naszej.  Fatalne usytuowanie geopolityczne, na styku wielkich mocarstw, najpierw Cesarstwa Rzymskiego i Persji, potem Turcji i Rosji. Kraj najeżdżany i grabiony  a to przez sąsiadów, a to przez plemiona mongolskie pod wodzą Timura. Na domiar złego położony w terenie, gdzie trzęsienia ziemi nie należą do rzadkości.

Geograficznie to kraj zaliczany do Azji, ale nie przez wszystkich. Okazuje się, że granica miedzy Azją a Europą nie ma ścisłego i uznanego przez wszystkich przebiegu. Według naszych kartografów Armenia leży w Azji, a granica pomiędzy Azją a Europą przebiega szczytami Kaukazu, ale już według kartografów rosyjskich, a podzieliła to stanowisko Rada Europy Armenia to kraj europejski, granicę miedzy kontynentami wyznacza granica Armenii z Iranem i Turcją. Armenia jest członkiem Rady Europy.

Historia Ormian poparta wzmiankami w Bibli określa początek Armenii na czas zaraz po potopie. Jak wiadomo, Adam i Ewa mieli dwóch synów, Kaina i Abla. Mało kto wie natomiast, że po zabójstwie Abla Pan Bóg po pewnym czasie dopuścił, by mieli oni trzeciego syna, Seta. Tak więc następne pokolenia pochodziły od Kaina i od Seta. To właśnie od Seta w dziesiątym pokoleniu pochodził Noe, który z kolei miał trzech synów: Sema, Chama i Jafeta; od tego ostatniego zaś rozpoczął się ród Ormian. Wnuk Jafeta, który nazywał się Togarma (co potwierdza Księga Rodzaju 10:3), miał syna Hajka, a Ormianie do dziś mówią na siebie Hajkh, a swoją ojczyznę nazywają Hajastanem. Biblia powiada, że po potopie odrodzenie ludzkości nastąpiło na górze Ararat, gdzie po opadnięciu wód miała spocząć arka Noego. Dzisiaj góra ta znajduje się na terenie Turcji, ale to w jej cieniu toczyła się historia narodu i Kościoła ormiańskiego, ludu Hajka, w kraju, który nazywają Hajastanem. Góra Ararat znajduję się w środkowym polu herbu Armenii. Wyjście Noego z Arki , oraz zasadzenie przez niego pierwszego krzewu winnego to temat wielu ormiańskich obrazów.

            Armenia to miejsce, gdzie pierwsi mieszkańcy pojawili się w dolnym paleolicie (ok. 500 tys. lat p.n.e.); świadczą o tym znalezione narzędzia kamienne. Przodkowie Ormian przywędrowali na teren Armenii już w czasach historycznych, z północy, przez Kaukaz albo przez Bałkany i Anatolię, po czym zasiedlili południowy Kaukaz i całą wschodnią część Azji Mniejszej. Armenia właściwa obejmuje nie tylko dzisiejszą Republikę Armenii, lecz również tereny dzisiejszej wschodniej Turcji (Wyżynę Armeńską) po górny Eufrat i wschodni kraniec gór Taurus, północną Mezopotamię (między jeziorami Urmia i Wan) oraz zachodni Azerbejdżan (ściślej – jego część leżącą w dzisiejszym Iranie).

W dorzeczu Kury, Araksu i górnego Eufratu 2000 lat p.n.e. mieszkali Chaldowie, wcześniej plemiona huryckie. W IX–VII w. p.n.e. ziemie te znalazły się w granicach królestwa Urartu, zwanego także Ararat lub Nairi. W tym czasie wtargnęły tu indoeuropejskie plemiona Hajów, którzy zasymilowani przez ludność tubylczą dali początek Ormianom. Założycielem królestwa Urartu był król Aram, według legendy potomek Hajka. Obywatele królestwa Urartu swój kraj nazywali Bijajna.. Wzmianki o królestwie Urartu znamy z pism asyryjskich i z inskrypcji urartyjskich na kamieniach nad jeziorami Wan i Sewan. Mieszkańcy Urartu potrafili budować mosty i kilkupiętrowe budowle.

Syn króla Menui, Argiszti I, w 782 r. przed Chrystusem założył miasto Erebuni, czyli dzisiejszy Erywań. Stolicą państwa Urartu początkowo był Manazkert (884–880 p.n.e., dziś Arzach w Turcji), potem Tuszpa (do VI w p.n.e., obecnie Wan), położone nad jeziorem Wan, także w Turcji. W VI w p.n.e. królestwo Urartu upadło, zniszczone przez najeźdźców z Medii (państwa w północno-zachodnim Iranie).

Najstarszy zapis nazwy Armenia pochodzi z inskrypcji wyrytej w 521 r. p.n.e. na Skale Behistuńskiej (w pobliżu miasta Kermaszch, obecnie w Iranie) z rozkazu perskiego władcy Dariusza. W tym czasie na terenie Armenii rządy sprawowała dynastia Orontydów (Erwanidów), która panowała w latach 401–200 p.n.e., a kraj żył w pokoju i dobrobycie. Orontydzi byli dziedzicznymi władcami Armenii ustanowionymi przez Persów. Nazwa Armenia ma pochodzić od imienia ormiańskiego przywódcy Arama.

Rok 189 przed Chrystusem był rokiem zrzucenia zwierzchnictwa politycznego Persji i założenia dynastii Artaszesydów. Założyciel tej dynastii, Artaszes I, który panował w latach 189–159 p.n.e., po ogłoszeniu Armenii niepodległym państwem wybudował stolicę Artaszat (189 r. p.n.e), która znajdowała się w dolinie Araratu, nad brzegiem rzeki Araks, przy drodze do portów Morza Czarnego. Legenda oparta na pismach greckiego geografa i historyka Strabona mówi, że inicjatorem planów budowy miał być Hannibal.

W okresie panowania ormiańskiego króla Tigrana (Tigranesa) II Wielkiego (95–55 r. p.n.e.) Armenia stała się najpotężniejszym państwem Azji Mniejszej, sięgającym od Morza Kaspijskiego do Śródziemnego, i od Mezopotamii po Kaukaz. W 77 r. p.n.e. Tigran Wielki  założył w południowej części Wyżyny Armeńskiej, nad Tygrysem, miasto Tigranocertę, tutaj też przeniósł stolicę i mieszkańców dwunastu miast. Miała to być stolica na miarę potęgi Armenii. W stolicy kwitł handel i kultura, która znajdowała się pod wpływami greckimi. Znaleźli tutaj schronienie, wygnani z Aten, pisarz Amfikrates oraz filozof i historyk Metrodoros Skepsyjski. W 66 r. p.n.e. Armenia, która opowiedziała się po stronie króla Pontu Mitrydatesa VI, uległa Rzymianom dowodzonym przez Pompejusza. Potęga Armenii została złamana. W XII wieku Armenia utraciła swoją niepodległość. W pełni ponownie niepodległość uzyskała dopiero w 1991 roku, dziś zajmuje 1/10 powierzchni dawnego królestwa Tigrana Wielkiego  i o wiele mniej niż ustalono to w traktacie pokojowym w Sewr w 1920 roku. Miedzy innymi poza granicami Armenii znalazła się dawna stolica Ani (obecnie Turcja). Miasto, które liczyło w X w. ponad 100 000 ludności i konkurowało z Konstantynopolem, Bagdadem i Kairem. W XIV w. po najeździe Turków Seldżuckich opustoszałe,  obecnie w runie i nadal niszczejące miasto 1001 kościołów z XI wieku.

Za „złoty wiek” w rozwoju  Armenii pomimo braku pełnej suwerenności uznawany jest  V wiek  W 405 roku mnich Mesropa Masztoca (361–440) utworzył ormiański unikalny alfabet i dokonał pierwszego przekładu Biblii na język ormiański. Alfabet ten składa się z 39 liter. W wersji oryginalnej składał się z 36 liter; ostatnie trzy (օ, ֆ i և) zostały dodane między X a XII wiekiem. Alfabet zaczyna się od litery A (Ա, dźwięk „ah”), a kończy na literze Q (Ֆ, dźwięk „ku”) . Nie jest to przypadek: litera A oznacza Astvatz ('Ast-Vahtz,') Boga, a litera Q oznacza („Kris-Tos”) Chrystusa. Wszystkie alfabety indoeuropejskie zaczynają się od A. Język ormiański (Հայերեն) należy do rodziny języków indoeuropejskich, stanowi jednak samodzielną gałąź. W języku tym znajdziemy sporo zapożyczeń ze starych języków hindu, perskiego, arabskiego, greki i łaciny. Dziś język jest ciągle żywy i wchodzą do niego słowa o pochodzeniu rosyjskim, francuskim, angielskim, polskim, a także z innych krajów. Obecnie używany jest w Republice Armenii i Republice Górskiego Karabachu, gdzie jest językiem urzędowym, a także w Gruzji, Iranie, Syrii, Rosji, w Libanie i 24 innych państwach, przez około 6 milionów ludzi. Począwszy od IV wieku Ormianie rozpoczęli tłumaczenie na swój język i kopiowanie w swoim alfabecie dzieł greckich, rzymskich, perskich, egipskich, arabskich, a nawet chińskich. Po biblii przetłumaczono wiele pism Ojców Kościoła, liturgię kazania i hagiografie. Już w VI w. przetłumaczono na ormiański wszystkie pisma Arystotelesa. Do X w. przetłumaczono większość pism filozofów greckich i rzymskich, setki tytułów literatury antycznej. W dużej mierze dzięki nim ocalały do dziś niektóre księgi, nie zachowane nigdzie indziej, choćby spora część dzieł Arystotelesa. Ponadto zaczęły również powstawać oryginalne dzieła literatury ormiańskiej, takie jak Historia Armenii Mojżesza Choreńskiego (475–480), a w V w. wielki epos ormiański  Dawid z Sasunu (Dawid Sasuński). Skryptoria usytuowane były przy kościołach, przepisywaniem trudnili się mnisi. Pomimo wielu wojen i pożóg zachowało się do dziś wiele tych ręcznie pisanych ksiąg, które zgromadzone są w jedynym na świecie muzeum-bibliotece Matenadaran w Erywaniu (zbiory obejmują ponad 15 000 manuskryptów, łącznie  z najstarszymi, datowanymi na V wiek). Kodeksy były bogato ilustrowane miniaturami, a ich poziom graficzny przewyższał to, co w tym czasie tworzono na obszarze Cesarstwa Zachodniorzymskiego czy Cesarstwa Bizantyjskiego. W książce ormiańskiej sztuka miniatury osiągnęła światowe wyżyny. Najlepszymi miniaturzystami  byli Toros Roslin (XIIIw.) i Sarkis Picak (XIVw). Miniatury, którymi Roslin ozdabiał manuskrypty w XIII w., zachowały całą intensywność barwy i jarzą się do dziś na stronicach ksiąg przechowywanych w Matenadaranie, które tam tez możemy obejrzeć.

            Armenia to „kraj krzyczących kamieni”. Najstarsze to petroglify na kamieniach z Ughtasar (Góra Pielgrzymów) znajdują się w południowej części Armenii, na północ od miasta  Sisian. Ich wiek jest trudny do określenia, szacuje się, że pochodzą z okresu 5 000 do 2 000 lat p.n.e., czyli mają od 4 do 7 tysięcy lat. Położone 3300 m .n.p.m. wokół jeziora na górze Tsghuk dostępne są pomiędzy połową lipca a końcem września i to za wyjątkiem chłodnych lat. Dostać się tu można wozem terenowym z dobrym przewodnikiem. Rysunki wykonane sa na kamieniach, jest ich ponad 2000 na obszarze 10km2, przedstawiają najczęściej zwierzęta domowe i dzikie. Po ormiańsku petroglify określa się jako „Itsagir” czyli „kozie litery.

Innym charakterystycznym dla Armenii „kamieniem” jest chaczkar.  Chaczkar dosłownie znaczy 'kamień - krzyż' i odnosi się do pionowej kamiennej płyty z krzyżem jako jej centralnym motywem oraz towarzyszącymi mu innymi elementami w postaci stylizowanych wzorów geometrycznych oraz inskrypcji. Krzyż ormiański ma podwójne zakończenia wyglądające trochę jak kości ludzkie - zwłaszcza kość udowa. Jest to „kwitnący krzyż”, kwitnący, bo według ormiańskiej tradycji krzyż, na którym skonał Chrystus, oplotły pędy roślin. Ornament roslinny nawiązuje też do rajskiego drzewa życia. Chaczkar jest tradycyjną formą upamiętnienia ważnych wydarzeń historycznych oraz osób zmarłych Jego początków należy szukać już w starożytnym królestwie Urartu w IX-VI wieku p.n.e. Wtedy to - na wzór asyryjski - stawiano na cokołach wysokie kamienne słupy z napisami wykutymi pismem klinowym. Niekiedy przedstawiano też na nich wizerunki różnych postaci. Przesłanie i forma tych obelisków uległa zmianie po wprowadzeniu w Armenii chrześcijaństwa w 301 roku. Zaczęto wówczas burzyć dawne sanktuaria pogańskie, a na ich miejscu stawiać czworoboczne filary lub kolumny opatrzone znakiem krzyża - symbolem zwycięstwa wiary chrystusowej. Z czasem tradycyjne jedno- lub dwusłupowe pomniki zaczęły ewoluować ku formie stojącej płyty. W wiekach IV-VIII powstawały jeszcze proste stele pamiątkowe o wysokości 2-8 m, pokryte ze wszystkich stron płaskorzeźbami, ustawione na sześciennych bazach i zwieńczone kapitelami z motywem krzyża. Od połowy IX wieku formę steli zastąpiły chaczkary - wysokie, prostokątne płyty kamienne, ozdobione od przodu płaskorzeźbami krzyża i motywami roślinnymi o symbolice Drzewa Życia. Największy rozkwit sztuka rzeźbienia chaczkarów osiągnęła w okresie XII-XIV wieku, kiedy to filigranowe plecionki, kute w masywnych płytach z tufu wulkanicznego lub bazaltu, zaczęły przypominać misterny haft (chaczkary igiełkowe).Chaczkary miały wysokość od 0,5 do 3,5 metra, umieszczano je na prostopadłościennej podstawie, kierując część frontową z krzyżem w kierunku zachodnim. Powszechna była wiara w moc ochronną Chaczkarów przed klęskami żywiołowymi; stawiano je również by upamiętnić ważne wydarzenia, ale też jako elementy kompozycyjne w budowlach sakralnych. Pełniły one też rolę nagrobków stawianych zawsze w nogach zmarłego. Na terenie Armenii zachowało się ponad 40 tys. chaczkarów, z których żaden nie jest podobny do drugiego. W Polsce chaczkary Ormian polskich były na ogół skromniejsze od tego typu dzieł w rdzennej Armenii. Na terenie dawnej Rzeczypospolitej największy zespół chaczkarów i krzyży wotywnych zachował się w katedrze ormiańskiej we Lwowie.

W Armenii pomimo wielu trzęsień ziemi i okresu radzieckiego kiedy to zniszczono wiele kościołów do dziś zachowało się wiele zabytków. Do najwspanialszych należą wpisane na listę dziedzictwa światowego Unesco zespół światynny Eczmiadzyn, ruiny katedry w Zwartnoc, klasztory w Sanahin i Haghpat.

Największy skarb Eczmiadzyna powstał wskutek chrztu Armenii i bezpośrednio po tym zdarzeniu. 'Kościół-Matkę' (Mayr Tachar) - katedrę w Eczmiadzynie - zaczęto budować już w 301, a ukończono w 303. Legenda głosi, że miejsce budowy katedry wskazał świętemu Grzegorzowi Oświecicielowi sam Chrystus - w każdym razie tak powstała nazwa 'Ecz-Mia-Dzyn', znacząca 'Zstąpienie Jednorodzonego'. Kompleks katedralny stał się siedzibą biskupów, a potem patriarchów (katolikosów) Kościoła ormiańskiego, ośrodkiem szkolnictwa i nauki w czasach rozkwitu ormiańskiej kultury, które niedługo później nadeszły. Katedrę kilkakrotnie burzyły obce najazdy - dzisiejszy gmach pochodzi z 480. Katedrę odnowiono na początku VII wieku. Wtedy też zbudowano klasztory świętej Rypsymy (618) i świętej Gajane (632). Eczmiadzyn (czasami wymawiany  Ejmiatsin lub Echmiadzin) był stolicą Armeni od 163 do 340 r.n.e. Niektórzy uczeni przypisują Ormianom wynalezienie takich rozwiązań architektonicznych, które później nazwano pendentywami. Pendentywy umożliwiają wzniesienie kolistej kopuły nad kwadratową centralną częścią budynku w taki sposób by parcie dźwigały ściany zewnętrzne. W rzeczywiśtości należy pamiętać o tym, że sklepienie owalne stosowali już Babilończycy około 1500 r. p.n.e.  Zasługą Ormian natomiast jest zastąpienie prymitywnych i łatwo ulegających zniszczeniu pierwowzorów z glinianej cegły precyzyjną i trwałą i wręcz naukową konstrukcją murarską, która się nie kruszyła i wytrzymywała próbę czasu , w tym liczne trzęsienia Ziemi. Klasycznym przykładem wczesnej architektury sakralnej jest właśnie kościół św. Rypsymy (Surp Hripsime). Jest to przykład najwcześniejszego, podstawowego typu armeńskiego kościoła zwieńczonego kopułą. Typ zwany jako kwadrat „absydy przyporowej” lub „niszy przyporowej”. Kościół ten, o wewnętrznym planie krzyża ma cztery główne przypory osiowe. W środku każdego z czterech boków znajduje się półkolista wnęka; nisza wschodnia za ołtarzem służy jako absyda. Kopuła wsparta na pendentywach pokrywa całą część środkową

Katedra w Zwartnoc  połozona przy drodze ze stolicy do Eczmiadzyna, zbudowana była w latach 641-61, różniła  się od wszystkich innych w Armenii, miała kształt wysokiej rotundy. Katolikos Nerses II Budowniczy (był z zawodu budowniczym zanim został księdzem) finansował budowę katedry, niewątpliwe jednego z najpiękniejszych kościołów na świecie. W katedrze przechowywane były relikwie św. Grzegorza, który został pierwszym Katolikosem Armenii. W Muzeum Historii Armenii w Erywaniu można oglądać model częściowo zrekonstruowanej katedry. Według historyków architektury jest to dość wierna rekonstrukcja. Była to rotunda wysoka na 45 m. Trzęsienie Ziemi w 930 roku obróciło budynek w ruinę. Teraz możemy zobaczyć pozostałości w tym rzeźbione kolumny i potężne bloki wskazujące na wielkość budowli. Patrząc na kolumny przywołujemy na myśl wpływ kultury Greckiej i Rzymskiej wczesnochrześcijańskiej oraz całego basenu Morza Śródziemnego, kolumny są tez podobne do spotykanych w ruinach wczesnych kościołów syryjskich.

Ormiańskie monastyry budowane były na brzegach stromych kanionów rzek, w górach wszak Armenia to kraj górzysty (40% kraju to tereny powyżej 2000 m.n.p.m) w miejscach często bardzo niedostępnych. Tak tez usytuowane są na północy Armenii w obwodzie Lori, na brzegach kanionu rzeki Debed dwa sąsiadujące ze sobą monastyry Sanahin i Haghpat. Monastyr Sanahin to kompleks starych i omszałych, aczkolwiek posiadających w sobie urok i dozę tajemniczości budynków obejmujący kaplicę, akademię, kościoły, bibliotekę, dzwonnicę i cmentarz. Usytuowany na lesistym zboczu góry Tchantinler, w wiosce o nazwie Sanahin. W centrum wewnątrz kompleksu znajduje się kościół Surp Astwadzadzin (Matki Boskiej), zbudowany w latach 928-944 z dobudowanym przedsionkiem (gavit) dla wiernych z roku 1211. Źródła podają, że kościół zbudowano na ruinach budowli z IV/V w. Biblioteka w Sanahin została zbudowana w 1062, a akademia powstała w XII wieku, szkoła medyczna rozpoczęła działalność w XIIw. Budynek akademii wciśnięty jest pomiędzy kościoły, uczniowie siedzieli po przeciwnych stronach korytarza. Największy kościół, poprzedzony przedsionkiem (gavit), z roku 966 nosi wezwanie Surp Amenaprkitch (Odkupiciela). Sanahin oznacza “starszy niż tamten” co odnosi się do pobliskiego monastyru w Hachpat. Monastyr był siedzibą arcybiskupa i ulubionym miejscem odpoczynku królewskiej rodziny Zakarian, której kaplica nagrobna znajduje się zaraz za kompleksem na początku cmentarza.

W Sanahin wszystkie budynki powstały pomiędzy X a XIIIw. W X w królowa Khosrvanuch (żona króla Aszota III z dynastii Bagratydów), zleciła budowę kościoła Surp Nishan (św. Krzyża) w centrum kompleksu otoczonego murami. Do dziś zachowały się XI wieczny kosciół Św,. Grzegorza, XII wieczny Św. Krzyża (Nishan) a w centrum dzwonnica (1245r), z urokliwą wieżyczką, biblioteka z 1262r i budynki akademii (Hamazaps) oraz refektarz. Przedsionek (gavit) do kościoła Surp Nishan zbudowano w 1185 roku, co wiemy z inskrypcji znajdującej się na północnej stronie fasady: „W roku 634 (AD 1185), ja Mariam, córka króla Kyurike, zbudowałam z wielką nadzieją ten dom modlitwy nad naszymi grobami – mojej ciotki ze strony ojca Rousoudan, mojej matki Tamary i moim Mariam, za czasów arcybiskupa Ter Barsegh, który zakończył tą budowę. Ty, który wchodzisz przez te drzwi i padasz przed Krzyżem modląc się , pamiętaj nas i naszych królewskich następców, którzy odpoczywają tu w pokoju przed drzwiami katedry w imię Jezusa Chrystusa”.

Armenia to jak wspomniano kraj górzysty, z rzekami płynącymi w głębokich kanionach, urokliwych pejzażach. To kraj spokojny, odwiedzany przez turystów z całego świata. Dostać się tu można samolotem do stolicy Erywania. Erywań to historyczna nazwa zatwierdzona jako oficjalna przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych w Polsce. Stolica ma bezpośrednie połączenia lotnicze miedzy innymi z Amsterdamem, Atenami, Brukselą, Frankfurtem, Londynem Pragą, Mińskiem, Monachium, Moskwą, Wiedniem,  Teheranem. Erywań jest przepięknie położony na zboczach gór, nad kanionem rzeki Hrazdan z widokiem na dominującą nad miastem pomimo 50 km odległości górą Ararat. Ararat święta góra Ormian jest najwyższą górą Turcji. Co można zobaczyć w Erywaniu podczas podróży do Armenii, to temat na osobną opowieść, po prostu trzeba tam pojechać i zobaczyć. Najlepiej zrobić to w drugiej połowie września i październiku, jest wtedy dużo słonecznych dni i mało opadów, a temperatury wahają się w granicach 15-34 oC. Wtedy oraz późną wiosną (koniec maja i czerwiec) jest najlepsza widoczność na górę Ararat. Nie potrzebne są żadne szczepienia, a kuchnia ormiańska  to delikatne połączenie różnych gatunków mięsa z sałatkami ze świeżych ziół i warzyw, cienki chleb lawasz (dobry do żucia) i domowe wyroby, których przepisy sięgają tysiącleci. W kuchni ormiańskiej znajdziemy elementy kuchni wszystkich historycznych sąsiadów Armenii: kuchni arabskiej, rosyjskiej, greckiej i perskiej.

 

Leszek Waksmundzki

 

P.S. Tekst jest częścią przygotowywanego do druku przewodnika po Armenii i Górskim Karabachu.

 

 

KOSZYK